Przegląd lekowy w aptece: jak przygotować listę leków

Na czym polega przegląd lekowy?

Farmaceuta zbiera informacje o wszystkich lekach, ocenia je pod kątem problemów lekowych i spisuje zalecenia dla pacjenta oraz lekarza. Przegląd jest jedną z usług opieki farmaceutycznej, czyli świadczenia zdrowotnego udzielanego przez farmaceutę we współpracy z pacjentem i lekarzem. Podstawą jest ustawa z 10 grudnia 2020 r. o zawodzie farmaceuty. Cały proces jest ustrukturyzowany i dokumentowany, a jego celem jest lepsze stosowanie leków i skuteczniejsze leczenie.

Etapy opisują wytyczne Polskiego Towarzystwa Farmaceutycznego z 2023 r.:

• zebranie informacji (wywiad i dokumentacja medyczna),
• rozpoznanie problemów lekowych i ustalenie ich przyczyn,
• propozycje rozwiązań,
• raport dla lekarza i raport dla pacjenta,
• materiały edukacyjne i plan dalszego postępowania,
• dokumentacja całego przeglądu.

Problemem lekowym jest na przykład brak leku mimo wskazań, lek bez wskazań, dwa leki z tej samej grupy, zła dawka (za niska albo za wysoka) czy niezrozumienie instrukcji. Bywa nim też niechęć do leku, działania niepożądane oraz interakcje: lek-lek, lek-żywność i lek-choroba.

Jakie są rodzaje przeglądów lekowych?

Europejska sieć PCNE wyróżnia trzy typy przeglądów, a w Polsce farmaceuta wykonuje typ drugi, oparty na wywiadzie.

„Przegląd apteczki”, czyli sprawdzenie dat ważności, nie jest przeglądem lekowym.

Kto najwięcej zyska na przeglądzie lekowym?

Rekomendacje Polskiego Towarzystwa Farmaceutycznego wymieniają kryteria kwalifikacji do przeglądu:

• 5 lub więcej produktów leczniczych, suplementów albo wyrobów medycznych z substancją czynną,
• co najmniej 1 lek na receptę na chorobę przewlekłą w ostatnich 6 miesiącach,
• skomplikowany schemat leczenia,
• leki wymagające instruktażu lub urządzeń, jak inhalatory i wstrzykiwacze insuliny,
• więcej niż 4 zmiany w leczeniu w ciągu 12 miesięcy,
• hospitalizacja ze zmianą leczenia albo co najmniej 3 pobyty w szpitalu w 12 miesięcy,
• leki od więcej niż jednego lekarza albo z różnych aptek,
• wiek powyżej 65 lat, niewydolność narządów albo 3 i więcej chorób,
• objawy działań niepożądanych lub nieznajomość powodu przyjmowania leków.

PTMR zwraca uwagę na leki wysokiego ryzyka: niesteroidowe leki przeciwzapalne, przeciwzakrzepowe, przeciwpłytkowe i moczopędne. Wskazuje też pacjentów po hospitalizacji oraz osoby, którym lekarz zalecił przegląd. Dla opiekuna najprostszy sygnał brzmi: jeśli nie wiesz, po co podopieczny bierze dany lek, umów przegląd.

Jak przygotować listę leków na przegląd?

Spisuj leki tak, jak naprawdę je bierzesz, a nie tak, jak zapisano w zaleceniach. Taka lista pełni rolę formularza, który farmaceuta wypełniłby z Tobą na miejscu. Wpisz każdy preparat: na receptę, bez recepty i suplementy.

Dane do listy można zebrać na cztery sposoby:

• Papierowa torba: przynosisz do apteki wszystkie leki naraz (metoda „brown bag”).
• Formularz w domu: wypełniasz go sam, wpisując lek, porę przyjmowania i osobę, która go przepisała.
• Uzgadnianie w rozmowie: farmaceuta pyta o leki na bieżąco. To czasochłonne i łatwo o czymś zapomnieć.
• Historia zakupów: wiarygodna tylko wtedy, gdy kupujesz w jednej aptece i bierzesz wszystko, co w niej kupujesz.

Co zabrać na rozmowę z farmaceutą?

Najlepiej zabrać opakowania wszystkich preparatów albo ich listę. Przydadzą się też:

• dokumentacja medyczna, na przykład wyniki badań,
• informacje o alergiach, także na leki,
• opis aktualnych dolegliwości i podejrzewanych działań niepożądanych,
• lista chorób i poradni, w których się leczysz.

Jeśli nie pamiętasz wszystkich leków, pomoże historia e-recept w Internetowym Koncie Pacjenta.

Jak przebiega przegląd lekowy w aptece?

W programie pilotażowym z lat 2022-2023 przegląd obejmował trzy spotkania w ciągu około miesiąca.

Wywiad ma trzy części: demograficzną (styl życia, status społeczny), medyczną (choroby, hospitalizacje, alergie) i farmakoterapeutyczną (wszystkie leki, schematy, czas terapii, działania niepożądane).

Rozmowa powinna odbywać się w wydzielonym miejscu, a w aptekach pojawiają się gabinety opieki farmaceutycznej. Poza programem pilotażowym przebieg zależy od standardów danej apteki lub sieci. Farmaceuta nie odstawia ani nie zmienia leków na receptę. Zalecenia trafiają do lekarza, który decyduje o leczeniu.

Czy przegląd lekowy jest bezpłatny?

To zależy od apteki: NFZ nie finansuje przeglądu w ramach świadczeń gwarantowanych, więc o opłacie decyduje sama apteka.

Pilotaż ruszył 1 kwietnia 2022 r. w 75 aptekach i był finansowany z budżetu państwa, a monitorował go NFZ. Miał ocenić, czy przegląd włączyć do świadczeń gwarantowanych. Pod koniec 2024 r. Agencja Oceny Technologii Medycznych i Taryfikacji (AOTMiT) uznała, że w obecnej formie nie jest to zasadne, m.in. z powodu niewykazanej efektywności finansowej. Nie wykluczyła jednak włączenia w przyszłości, po doprecyzowaniu kryteriów kwalifikacji.

W maju 2026 r. Naczelna Izba Aptekarska zgłosiła poprawkę do projektu ustawy o receptach, która ma wskazać płatnika opieki farmaceutycznej: NFZ, podmiot trzeci albo pacjenta. To projekt, nie obowiązujące prawo.

Przeglądy prowadzą też farmaceuci przeszkoleni na kursie Uniwersytetu Medycznego w Poznaniu i zrzeszeni w Polskim Towarzystwie Opieki Farmaceutycznej, we współpracy z samorządami w całej Polsce. W Polsce przeszkolonych jest około tysiąca farmaceutów.

Gdzie zapytać:

• w aptece, czy prowadzi przeglądy i na jakich zasadach,
• w urzędzie gminy, czy działa program dla seniorów z takim przeglądem,
• u lekarza POZ, który może zalecić przegląd i wskazać miejsce.

Co wykrywa przegląd lekowy w praktyce?

Najczęściej przegląd wykrywa zbędną terapię, działania niepożądane, niewłaściwy preparat i interakcje między lekami. W pilotażu wykonano 850 przeglądów, a problemy lekowe wykryto u ponad 500 z tych osób. Zbędna terapia była tam najczęstszym problemem.

Ciężkie przypadki pokazuje analiza opisana przez PTMR: 291 przeglądów u osób po 65. roku życia, które przyjmowały co najmniej 10 preparatów. Co najmniej jeden problem lekowy wykryto u 90% z nich.

Najczęściej był to niewłaściwy lek (56%) i interakcje (53%). Propozycje farmaceutów trafiały do lekarzy, a 75% lekarzy zgodziło się na zmiany.

Czym przegląd u farmaceuty różni się od kontroli leków u lekarza?

Farmaceuta ocenia całość farmakoterapii, także leki bez recepty i suplementy. O zmianie leczenia decyduje lekarz. Taki przegląd pomaga zauważyć nadmiar leków, czyli polipragmazję. Przegląd to jedna z innych usług farmaceuty.

Ten tekst nie zastępuje porady lekarza ani farmaceuty. Leku na receptę nie odstawia się na własną rękę, zawsze po konsultacji z lekarzem.