Sedno
Samoleczenie to stosowanie leków bez recepty przy łagodnych objawach, które sam rozpoznajesz i znasz, na przykład przy przeziębieniu czy bólu głowy. Ma sens tylko w granicach ulotki: w czasie podanym w punkcie 3 ulotki i bez objawów alarmowych. Gdy poprawy nie ma albo objawy się nasilają, idziesz do lekarza lub farmaceuty, a w stanie zagrożenia życia dzwonisz pod 112. Definicję samoleczenia podaje Światowa Organizacja Zdrowia (WHO).
Co to jest samoleczenie?
Samoleczenie (ang. self-medication) to wybór i stosowanie leków przez osobę, która leczy samodzielnie rozpoznane choroby lub objawy. Taką definicję podaje WHO w raporcie o roli farmaceuty z 1998 r.
Słownik PWN zna dwa znaczenia tego słowa: samoistne zdrowienie organizmu oraz, potocznie, przyjmowanie leków bez zlecenia lekarza. Tu chodzi o drugie, ale nie w wersji „wezmę, co jest w szufladzie”. Potoczne „leczę się sam” i odpowiedzialne samoleczenie to dwie różne rzeczy.
Czym jest odpowiedzialne samoleczenie?
To samoleczenie lekami bezpiecznymi i skutecznymi, dostępnymi bez recepty, w stanach, które pacjent umie sam rozpoznać. Można to sprowadzić do trzech warunków:
- objaw jest przez ciebie rozpoznany i dobrze znany,
- lek należy do kategorii OTC, czyli jest wydawany bez przepisu lekarza,
- stosujesz go zgodnie z ulotką.
Wyjątek dotyczy części chorób przewlekłych lub nawracających: jeśli lekarz rozpoznał je wcześniej, samoleczenie może obejmować kolejne epizody. Kategorię dostępności (OTC, Rp, czyli na receptę, i inne) nadaje lekowi decyzja o dopuszczeniu do obrotu.
Reklamowaną nazwę zawsze sprowadzam do substancji czynnej. Tylko ona mówi, co faktycznie bierzesz, a kolorowe pudełko nie mówi nic.
Kiedy samoleczenie ma sens?
Wtedy, gdy objaw jest łagodny, znany, krótki i nie towarzyszą mu objawy alarmowe. Typowe sytuacje to:
- przeziębienie,
- ból głowy, który znasz z przeszłości,
- drobne skaleczenie lub otarcie,
- zgaga po ciężkim posiłku,
- krótka biegunka bez gorączki.
W każdej z nich lek ma wystarczyć, a objaw ustąpić, zanim skończy się czas z ulotki. Jeśli dolegliwość trwa dłużej, niż podaje ulotka, albo nie jest ci dobrze znana, to już nie jest sytuacja na samoleczenie.
Najczęstszy błąd to zażywanie dwóch preparatów złożonych z tą samą substancją czynną, na przykład dwóch różnych środków na przeziębienie. Nazwy są inne, skład się powtarza, a z nim ryzyko przekroczenia dawki. Dlatego porównuje się skład, nie nazwę.
Kto powinien zacząć od lekarza lub farmaceuty?
Każdy, kogo dotyczy punkt 2 ulotki, czyli „Informacje ważne przed zastosowaniem leku”. Tam producent wypisuje przeciwwskazania i sytuacje, w których przed użyciem trzeba porozmawiać z lekarzem lub farmaceutą. Przeczytaj ten punkt przed pierwszą dawką, nie po niej. Najczęściej wymaga to rozmowy w takich sytuacjach:
- ciąża i karmienie piersią,
- dzieci, zwłaszcza najmłodsze, gdy ulotka ogranicza wiek,
- seniorzy przyjmujący kilka leków,
- przewlekłe choroby wątroby, nerek lub serca,
- przyjmowanie leków na receptę.
U dzieci decyzję zawsze konsultuje się z lekarzem lub farmaceutą, bez zgadywania na podstawie ulotki.
Ustawa o zawodzie farmaceuty z 10 grudnia 2020 r. wymienia poradę farmaceutyczną jako element opieki farmaceutycznej. W praktyce farmaceuta zapyta cię o inne leki, więc miej ich listę w telefonie.
Ile dni leczyć się samemu?
Nie ma jednej liczby dla wszystkich leków: granicę podaje punkt 3 ulotki konkretnego leku, a jeśli objawy nie ustępują w tym czasie, idziesz do lekarza. Dwa sprawdzone przykłady pochodzą z ulotek leków OTC z ibuprofenem i loperamidem:
| Grupa leku OTC | Zapis w ulotce | Co zrobić po tym czasie |
|---|---|---|
| Ibuprofen (dorośli) | 3 dni przy gorączce, 5 dni przy bólu | Skonsultować się z lekarzem |
| Loperamid | 48 godzin bez ustąpienia biegunki | Przerwać stosowanie i skonsultować się z lekarzem |
Obowiązuje zapis w ulotce konkretnego opakowania, więc sprawdź go w swoim pudełku.
Jeśli objawy nasilają się w trakcie leczenia, nie czekaj na koniec limitu. To powód, by zgłosić się do lekarza wcześniej.
Jakie objawy wymagają pilnej pomocy?
Ból w klatce piersiowej, duszność, objawy udaru, utrata przytomności, drgawki, silne krwawienie oraz obrzęk twarzy lub gardła wymagają telefonu pod 112, a nie wizyty w aptece. Objawy udaru to opadający kącik ust, niedowład ręki i zaburzenia mowy. Ciężka reakcja alergiczna może zacząć się właśnie od obrzęku twarzy lub gardła.
Gdy zagrożenia życia nie ma, wybór zależy od godziny. Według NFZ nocna i świąteczna pomoc lekarska (NPL) działa w dni robocze od 18:00 do 8:00 następnego dnia oraz całodobowo w soboty, niedziele i święta.
| Sytuacja | Dokąd |
|---|---|
| Zagrożenie życia | 112 lub 999, albo zgłoszenie na szpitalny oddział ratunkowy (SOR) |
| Nagłe zachorowanie w nocy, w weekend lub w święto | Nocna i świąteczna pomoc lekarska (NPL) |
| Porada telefoniczna w godzinach NPL | Teleplatforma Pierwszego Kontaktu: 800 137 200 |
| Brak poprawy po czasie z ulotki, w dzień roboczy | Lekarz podstawowej opieki zdrowotnej |
Samoleczenie może też opóźnić wizytę: gdy objaw okazuje się początkiem poważnej choroby, lek bez recepty odsuwa kontakt z lekarzem.
Pytania przed pierwszą tabletką
Czy farmaceuta pomoże ocenić, czy wystarczy lek bez recepty?
Tak. Dobór leku OTC i odesłanie do lekarza, gdy objawy tego wymagają, mieszczą się w zakresie porady w aptece. Opisz, jakie masz objawy, od kiedy trwają i co już przyjmujesz.
Co sprawdzić w ulotce i na opakowaniu?
Przed pierwszą dawką sprawdź na opakowaniu i w ulotce:
- substancja czynna w składzie,
- punkt 2: przeciwwskazania i ostrzeżenia,
- punkt 3: sposób stosowania i czas do konsultacji,
- inne leki, które już przyjmujesz,
- alkohol, jeśli ulotka go wymienia.
Każdy punkt ulotki omawia osobny tekst o czytaniu ulotki punkt po punkcie.
Czy lek bez recepty jest bezpieczny w każdej ilości?
Nie. Status OTC oznacza bezpieczeństwo tylko przy stosowaniu zgodnie z ulotką, bo to kategoria dostępności, a nie gwarancja braku działań niepożądanych. Szerzej o kategoriach dostępności pisze tekst o tym, czym są leki OTC.
Ten tekst nie zastępuje porady lekarza ani farmaceuty. Gdy masz wątpliwości, zapytaj w aptece: „Czy ten lek mogę połączyć z tym, co już biorę?”. Jeśli objawy się nasilają albo nie mijają w czasie z ulotki, umów się do lekarza.
